We vieren dit jaar het jaar van het geloof en kort geleden verscheen de eerste encycliek van paus Franciscus: Lumen fidei, het licht van het geloof. Vandaag overwegen we aan de hand van deze encycliek wat geloven is en wat het voor ons betekent.
Paus Franciscus begint zijn brief aan alle christenen met woorden van Jezus: “Als een licht ben Ik in de wereld gekomen, opdat al wie in Mij gelooft, niet in de duisternis blijft.” (Joh 12,46) Het licht van het geloof verlicht het gehele bestaan van de mens. Het is een krachtig licht, het is een licht dat van God komt. Door zijn menswording, zijn dood en verrijzenis is in Jezus Christus het licht van het geloof tot ons gekomen. Hij is het Licht der wereld.
We hebben de liefde gelovig aanvaard (vgl. 1 Joh 4,16)
De paus noemt Abraham onze vader in het geloof. God heeft zich aan hem geopenbaard. Hij heeft hem geroepen bij zijn naam. God spreekt mensen persoonlijk aan. Daarmee is Hij een persoonlijke God en een God van personen: de God van Abraham, Isaak en Jakob. Het geloof geeft Abraham inzicht in het bestaan en in de bron van het bestaan. Het geloof is voor hem ook een belofte waarin hij vertrouwt. Voor Abraham valt geloven samen met vertrouwen op God. Abraham staat aan de basis van het geloof van Israël. Dit volk verkondigt telkens weer de grote daden van God: hoe God zich liefdevol over hen ontfermde en bevrijdde uit de slavernij. Deze weldaden tonen aan dat Gods beloften in vervulling gaan: Hij is een betrouwbare God. Toch blijft bij hen de bekoring van het ongeloof. Ze willen onmiddellijk resultaat zien en vervallen tot afgoderij. Zo vertrouwen ook wij vaak teveel op onze eigen kracht, op ons banksaldo en op de verzekeringen die afsluiten. Maar telkens weer is er bekering mogelijk. Geloven betekent: zich toevertrouwen aan een barmhartige liefde, die steeds weer aanneemt en vergeeft, die het leven draagt en richting geeft en die haar macht toont doordat ze in staat is om recht te trekken wat in onze geschiedenis verkeerd gegaan is.
De definitieve vervulling van Gods beloften is de menswording van Jezus Christus. In Hem wordt Gods liefde in zijn volheid geopenbaard. In deze liefde geloven wij als het fundament en het doel van ons bestaan. Jezus’ dood en verrijzenis zijn het ultieme bewijs van Gods liefde voor ons. Wij geloven in Christus en wij kunnen ons met Hem verenigen. Een persoonlijke relatie met Christus doet ons geloven, Hem navolgen en ons aan Hem toevertrouwen. Hij is in ons en wij zijn in Hem. Het geloof in Christus brengt ons redding. Onszelf redden kunnen we niet. Door het geloof stellen wij ons open voor de liefde. De liefde opent onze ogen voor de weidsheid van ons bestaan. Zo werkt de heilige Geest in ons, de Geest die liefde is. Door deel uit te maken van Christus zijn wij gelovigen met elkaar verbonden. Samen vormen wij één lichaam, het Lichaam van Christus, zijn Kerk. Wij zijn individuen in verbondenheid met elkaar. Geloven doe je niet alleen. Het is geen privéaangelegenheid. Geloven doe je in gemeenschap, in liefde tot elkaar.
Wanneer u niet gelooft, dan begrijpt u niet (vgl. Js 7,9)
In het volgende hoofdstuk schrijft de paus over de verhouding tussen geloof en rede, geloof en wetenschap: hoe krijgen we zicht op de volle waarheid, waarbinnen ook het materiële en wetenschappelijke zijn plaats heeft. Waarheid is niet alleen verbonden met het verstand en met wetenschap. Het geloof laat ons weten met ons hart. Het geloof is verbonden met de liefde en met haar wijze van weten. Liefde en waarheid kunnen niet zonder elkaar. Het geloof en de liefde brengen ons tot de kennis van God en tot kennis van zijn bedoelingen met ons. Geloof en rede versterken elkaar. Het geloof en de liefde zorgen ervoor dat wij wetenschap en techniek gebruiken tot heil van de mensen. Zonder de liefde verliest het leven haar menswaardigheid. Geloof zonder de waarheid van het verstand is een sprookje dat alleen beantwoordt aan onze verlangens naar geluk.
Ik geef u door, wat ik ontvangen heb (vgl. 1 Kor 15,3)
Hoofdstuk 3 gaat over het doorgeven van het geloof. Het geloof is een vorm van horen en zien en op die manier kunnen we het ook van mens tot mens doorgeven: erover vertellen en het laten zien. Het doorgeven van het geloof gebeurt in de relatie tussen mensen, als eerste tussen ouders en hun kinderen. De Kerk leert ons de taal van het geloof. Zij geeft ons de woorden om over het geloof te spreken. De Kerk geeft ons ook de sacramenten waarin wij het geloof ontvangen en ervaren. In de eerste plaats is dat het Doopsel waarmee we het geloof ontvangen. In de Eucharistie ontmoeten wij Christus heel concreet in Brood en Wijn. Hierin geeft Hij zichzelf hier en nu in liefde aan ons. Binnen de Kerk belijden wij gezamenlijk ons geloof. We treden er binnen in het mysterie waarvan het Credo getuigt, en maken zo deel uit van de liefde van de drie-ene God, de liefde tussen Vader, Zoon en heilige Geest. Tenslotte geeft de Kerk ons het gebed, vooral het Onze Vader en leert zij ons te leven overeenkomstig de Tien Geboden.
Wezenlijk aan de Kerk van Christus is haar eenheid: zij is één in tijd en ruimte. De heilige Paulus spreekt in zijn brief aan de Efeziërs over: één lichaam en één geest, één geloof (Ef 4,4-5). Allen hebben wij deel aan dat ene geloof, ieder op zijn eigen wijze, maar de een niet beter dan de ander. Dit ene geloof is ons door de apostelen gegeven en wordt door de Kerk ongeschonden doorgegeven.
God bereidt voor hen een stad (vgl. Heb 11,16)
In het laatste hoofdstuk schrijft de paus hoe het geloof in ons leven en in de maatschappij werkzaam is. Door de liefde staat het geloof ten dienste van de rechtvaardigheid, van het recht en van de vrede. Het geloof brengt onze menselijke relaties tot volle bloei. Het verrijkt daarmee het leven in gemeenschap en draagt bij aan het algemeen welzijn van alle mensen. Het geloof helpt ons de volheid van de liefde tussen man en vrouw te beleven. Het geeft inzicht in het mysterie van het doorgeven van het leven. Binnen het gezin leren kinderen te vertrouwen op de liefde van hun ouders. Hier leren zij uit te groeien tot volwassen gelovigen. Het geloof leert ons dat mensen elkanders broeders en zusters zijn en elke mens een unieke waarde heeft. Het leert ons ook respect te hebben voor de Schepping. Het geloof leert ons dat er vergeving mogelijk is, dat het goede sterker is dan het kwade. Zo zijn wij in staat conflicten op te lossen. Zo verlicht het geloof het leven in de maatschappij.
Het geloof is een troostende kracht in ons leven. In Psalm 116 lezen we: “Ik bleef vertrouwen, al zei ik; ik ben gebroken van smart.” (Ps 116,10) De christen weet, dat het lijden ook hem treft, maar wij mogen ons lijden delen met Christus en in Gods handen leggen. Zo kunnen wij door het lijden groeien in liefde en geloof. In het lijden van de medemens ontmoeten wij Christus zelf. Het geloof helpt ons het lijden van onze medemens te verlichten. Het geloof voedt onze hoop dat wij onze bestemming vinden in God.
Tenslotte stelt de paus ons Maria tot voorbeeld. Maria ontvangt het geloof, zij bewaart het in haar hart en zij laat het tot bloei komen en vrucht dragen. Zij is als Moeder van de Kerk ons tot voorbeeld en tot voorspraak. Amen.
Abraham ontvangt drie vreemdelingen. Drie mannen die onverwacht langs komen en een beroep doen op zijn gastvrijheid. Naar de gewoonten van zijn volk doet Abraham alles wat hij kan om zijn gasten te voorzien van wat zij nodig hebben. In de cultuur van rondtrekkende nomaden is gastvrijheid een groot goed. Andermans gastvrijheid is een levensvoorwaarde voor iemand die rondtrekt in een gebied zonder dorpen en steden en zonder herbergen. Abraham is zelf een rondtrekkende nomade. Voor hem is het vanzelfsprekend dat hij gastvrijheid verleend. Maar Abraham verschaft niet alleen eten en drinken. Terwijl zijn gasten eten, blijft hij bij hen staan en zo staat hij ook open voor wat zij hem te zeggen hebben. Zoals uit het vervolg blijkt, neemt Abraham hen serieus. Dit in tegenstelling met Sara die moet lachen om het idee dat zij op haar hoge leeftijd nog een zoon zal krijgen.
In de tijd van Jezus waren de Israëlieten geen nomaden meer. Er waren dorpen en steden en er waren herbergen. Gastvrijheid was geen levensnoodzaak meer. Gastvrijheid blijft wel een daad van medemenselijkheid, een daad van liefde. Gastvrijheid is nodig om de betrokkenheid op elkaar gestalte te geven. Zo ontvangen Marta en Maria Jezus in hun huis. Marta biedt Hem te eten en te drinken en Maria luistert naar Hem. We zien een opvallend verschil tussen de twee zussen: de een zorgt voor de materiële zaken, voor de basisgastvrijheid en de ander luistert en heeft vooral aandacht voor wat de gast te zeggen heeft. Het zijn twee belangrijke aspecten van gastvrijheid: de basisvoorzieningen aanbieden en aandacht hebben voor de gast. Jezus leert ons dat het laatste uiteindelijk het belangrijkste is.
Hoe is het gesteld met onze gastvrijheid? Hoe gastvrij zijn wij als individu? Hoe gastvrij zijn wij als parochie? Hoe gastvrij is Nederland? Gastvrijheid speelt inderdaad op verschillende niveaus: gastvrijheid als individu, als gemeenschap en als land. De gastvrijheid van het individu vormt de basis voor de gastvrijheid van een gemeenschap en de gastvrijheid van een land. Zeker in onze cultuur is het gedrag van het individu over het algemeen bepalend voor het gedrag van de groep. Wat wij niet als individueel gedrag aanleren, zullen we ook niet gauw als groep doen.
In onze huidige tijd staan wij Nederlanders niet bekend om onze gastvrijheid. Destijds legde prinses Maxima de vinger op de zere plek toen zij de Nederlandse cultuur kenmerkte met ‘één koekje bij de koffie’. Onze gastvrijheid is afgemeten en staat in schril contrast met de overvloedige gastvrijheid die uit andere culturen bekend is. Ook voor Abraham is overvloed het uitgangspunt. Een pater die jarenlang in Chili had gewerkt vertelde me ooit dat de paters als er feest was in het Nederlandse patershuis, elk één glaasje wijn kregen. Hoe anders was dat in Chili. Daar stonden de flessen wijn gewoon op tafel.
Als je bij migranten op bezoek komt, moet je mee-eten. Van hun kant zijn zij verbaasd over Nederlanders. Bij Nederlanders ontstaat een ongemakkelijke sfeer als er iemand rond etenstijd op bezoek komt, want er is niet gerekend op een extra gast aan tafel en delen wat er is, behoort blijkbaar ook niet meer tot de mogelijkheden. Dat heeft niets te maken met de omstandigheden hier. Het zit ook niet in onze genen, het is niet erfelijk. De meesten van ons zijn waarschijnlijk nog opgevoed in een tijd, waarin je rustig vriendjes en vriendinnetjes mee naar huis nam en dat die dan ook mochten blijven eten. De armoede van destijds werd gewoon gedeeld. Het delen van de huidige rijkdom blijkt een stuk lastiger te zijn. Hoe leren wij onze kinderen tegenwoordig gastvrijheid?
Het voert te ver hier alle vormen en alle niveaus van gastvrijheid te bespreken. In Den Haag heb ik mogen ervaren hoe ingewikkeld het is om als parochie gastvrij te zijn voor migranten, gastvrij te zijn voor katholieken met een andere culturele achtergrond. Het is lastig in te zien dat wat voor jezelf normaal is, voor een ander helemaal niet normaal hoeft te zijn en omgekeerd.
Van overheidswege wordt er tegenwoordig alles aan gedaan om de gastvrijheid van ons land te verminderen. Iedereen die van buiten komt, wordt als een bedreiging gezien. Zelfs kinderen worden na vele jaren verblijf in ons land zonder pardon de grens over gezet. Zij moeten zich maar zien te redden in een voor hen volstrekt vreemd vaderland, een land waarvan ze de taal vaak nauwelijks spreken. Mensen die hier wel mogen blijven, moeten zich helemaal aanpassen aan onze manier van leven. Ze moeten assimileren, ze moeten worden zoals wij zijn. Wij zijn totaal niet geïnteresseerd in hun manier van leven. Het kan toch niet zo zijn dat zij ons iets te brengen hebben? Het kan toch niet zo zijn dat wij iets van hen zouden kunnen leren?
De lezingen houden ons vandaag een ander beeld voor. Abraham is vol aandacht voor zijn gasten. Jezus zegt dat Maria de juiste keuze maakt door naar Hem te luisteren. Gasten kunnen ons wel degelijk iets te vertellen hebben. In de brief aan de Hebreeën lezen we: “Vergeet de gastvrijheid niet; door haar hebben sommigen zonder het te weten engelen onthaald.” (Heb 13,2) De lezingen van vandaag geven daar voorbeelden van. Als wij de gastvrijheid vergeten en iedere vreemde buiten de deur houden, zullen we zeker geen engelen ontvangen. Als wij de gastvrijheid vergeten, houden we ook God buiten de deur. Amen.
Vanaf het eerste begin hanteert de sociale leer van de Kerk het begrip menselijke waardigheid. De mens is geschapen naar het beeld van God. In deze zin zijn alle mensen gelijkwaardig en is er geen verschil tussen man en vrouw, arm en rijk en is er geen sprake van rangen en standen. In de loop van de geschiedenis is het begrip menselijke waardigheid een groeiende rol gaan innemen in het denken van de Kerk.
Personalisme
Paus Johannes XXIII introduceert het begrip personalisme. Ieder mens is een persoon, een wezen begaafd met verstand en vrije wil. Iedereen heeft rechten en plichten direct verbonden met het mens-zijn. De rechten van iedere mens zijn algemeen, onschendbaar, absoluut en onvervreemdbaar. Het gaat om de waardigheid van alle mensen.
In ‘Pacem in terris’ schrijft deze paus: “Een mens die in dwaling is vervallen, houdt niet op een mens te zijn. Hij verliest nooit zijn persoonlijke waardigheid en dat is iets waar altijd rekening mee moet worden gehouden.” Dit betreft ook mensen met afkeurenswaardige politieke ideeën en aanhangers van andere religies. Daarmee is het de basis voor tolerantie. Ook leert de Kerk: Heb de zondaar lief, maar haat de zonde. De zonde wordt afgewezen; de zondaar niet.
De hele mens
Paus Johannes Paulus II verbindt de sociale leer met de moraaltheologie. De menselijke waardigheid is hierin een verbindend element. Het gaat niet alleen om de waardigheid van iedere mens; het gaat ook om de waardigheid van heel de mens. In ‘Redemptor hominis’ schrijft hij: “Het gaat om de mens in zijn volle waarheid en zijn gehele persoon. Het gaat niet om een abstracte mens, maar om de mens zoals hij is, de concrete, historische mens.”
Het gaat om de waardigheid van heel de mens, om ziel én lichaam, om alle denken en doen en vanaf het eerste begin tot het laatste moment van het leven. Hiermee vormt de menselijke waardigheid in de moraaltheologie de basis voor het denken van de Kerk over zaken als levenseinde, voortplanting en seksualiteit. De menselijke waardigheid geeft hiermee ook richting aan het leven van de mens zelf. Het gaat ook om je eigen waardigheid.
Geen middel maar doel
In onze omgang met anderen mag de ander nooit een middel zijn. Iedere mens is altijd een doel. Dus we kunnen mensen niet zien als proefkonijn, als kanonnenvlees, als lustobject, als kostenpost, als productiefactor of als consument. Altijd moeten wij voor ogen hebben dat de ander een mens is met eigen rechten en plichten en met eigen verlangens en strevingen. De ander kan nooit ondergeschikt worden aan wat wijzelf verlangen en nastreven.
Vrede. Alle mensen verlangen vrede, Vrede met de medemensen, vrede met jezelf en vrede met God. Het is een diep verlangen naar hoe het leven moet zijn. Het is het verlangen naar het ware leven en het ware geluk. Het is de hoop en het verlangen van ons allen.
Jezus zegt ons toe dat het Rijk Gods nabij is, maar wij moeten er wel voor open staan. De leerlingen moeten de mensen vrede toewensen, maar wie hen niet wil ontvangen, is verloren. Hen vergaat het slechter dan de bewoners van Sodom. Deze stad werd met haar bewoners door zwavel en vuur vernietigd. Daartegenover staat de kracht van de vredeswens. De leerlingen keren opgetogen terug. Zelfs duivels hebben zich aan hen onderworpen. Met een goed woord, met een woord van vrede verdrijven zij het kwaad. Jezus zegt dat Hij de satan uit de hemel zag vallen. Het kwaad heeft zijn macht verloren. De namen van de leerlingen staan opgetekend in de hemel. Hun leven is in Gods hand en daarmee kan het kwaad hen niet schaden.
Wat Jezus zegt over zijn leerlingen, geldt ook voor ons. Wij christenen zijn zijn volgelingen. Wij zijn zijn leerlingen. Als wij onze kinderen dopen zeggen wij dat hun namen worden geschreven in de palm van Gods hand. Zo staan ook onze namen opgetekend in de hemel. En zo kan het kwaad ons niet schaden. Dat betekent niet dat wij het lijden en de dood ontlopen. Wij zijn sterfelijke mensen en kunnen door lijden en ziekte worden getroffen. Het betekent wel dat het kwaad ons niet klein krijgt, dat het kwaad niet het laatste woord heeft, dat wij erop mogen vertrouwen dat God het kwaad ten goede keert, dat Hij ons uiteindelijk verlost van het kwaad en ons bevrijdt. Het betekent dat wij eens zullen leven in zijn Rijk van vrede en geluk.
Wij zijn niet alleen ontvangers van vrede. Wij zijn ook dragers van vrede. Het is ook aan ons om de vrede uit te dragen. Ook wij mogen aan iedereen de vrede wensen en brengen. De opdracht die de leerlingen gegeven wordt, is ook aan ons gegeven. Ook wij mogen zeggen: ‘Vrede aan dit huis.’ Paulus zegt ons dat wij nieuwe schepping zijn. God heeft de wereld geschapen. In Christus heeft Hij ons verlost. In Christus zijn wij herschapen. Met Christus zijn wij nieuwe schepping. Als wij naar dit beginsel willen leven, komt er vrede en barmhartigheid over ons, dan dragen ook wij de merktekenen van Jezus in ons, dan zijn wij dragers en brengers van de vrede. Als wij leven in en met de Geest van Jezus Christus brengen ook wij vrede aan de wereld en verdrijven wij het kwaad.
Wij staan aan het begin van de vakantie. Velen van ons gaan op reis. De meesten van ons zullen weer veel te veel spullen meenemen. Dat alles onder het motto ‘beter mee verlegen, dan om verlegen’. Wij houden er niet van het erop aan te laten komen. En dus vermijden we elk risico en zorgen ervoor dat we alles voorbereid zijn. Hoe anders is het in het Evangelie: Jezus stuurt zijn leerlingen op weg zonder beurs, zonder reistas en zonder schoenen. Het enige wat zij mee krijgen is de boodschap van vrede en de mededeling dat het rijk Gods dichtbij is. Daar moeten ze het maar mee doen. Daar moeten ze het maar mee doen? Maar is dat niet de essentie van ons leven. Is het niet zo dat juist hoop doet leven. Maar durven wij het aan te leven vanuit de hoop die ons is gegeven of kiezen we toch liever voor de zekerheid van de aardse zaken.
Laten het dit jaar eens over een andere boeg gooien. Laten wij op reis gaan met vrede, met een koffer vol vrede voor iedereen. Vrede en goede wil als belangrijkste onderdeel van onze bagage: een goed woord, een woord van vrede voor iedereen. Het zal vreugde brengen en het Rijk Gods zal nabij zijn. Het zal het kwade verdrijven. Het brengt niet alleen de ander vreugde. het zal ook ons zelf vreugde brengen. Zoals de leerlingen zullen wij van onze reis terugkeren als blije mensen en het kwaad zal ook ons niet bedreigen. Ik wens u allen een goede vakantie. Amen.
In onze hedendaagse samenleving heeft iedereen concreet te maken met landgenoten die tot niet-christelijke religies behoren. In het jaar van het geloof is het goed stil te staan bij het belang dat de Kerk hecht aan de dialoog met andere godsdiensten.
Nostra aetate
Een van de documenten van het Tweede Vaticaans Concilie is ‘Nostra aetate’, de verklaring over de houding van de Kerk ten opzichte van de niet-christelijke godsdiensten. Hierin wordt met respect gesproken over andere religies en wordt erop gewezen dat ook daar waarheid omtrent het goddelijk geheim wordt gezocht en gevonden. “De katholieke kerk verwerpt niets van datgene wat in deze godsdiensten waar en heilig is. Met oprechte eerbied beschouwt zij die gedrags- en levensregels, die – hoewel in veel opzichten verschillend van wat zij zelf houdt en leert – toch niet zelden een straal weerspiegelen van die Waarheid welke alle mensen verlicht.”
Alle mensen vormen één gemeenschap. Allen zijn naar Gods beeld geschapen. De Kerk heeft als opdracht de eenheid en de liefde tussen de mensen te bevorderen. Daarom spoort de Kerk de gelovigen aan tot gesprekken en samenwerking met aanhangers van andere religies.
Dialoog
Om in onze multiculturele maatschappij in vrede met elkaar samen te leven is het nodig elkaar te begrijpen en te weten wat de ander beweegt, wat zijn waarden zijn, wat voor hem heilig is en hoe hij hieraan in zijn dagelijks leven gestalte geeft. In gesprek met elkaar ontdekken we sporen van waarheid in de overeenkomsten, maar ook in de verschillen. Door kennis te nemen van andere religies krijgen we ook een beter beeld van ons eigen geloof.
Dialoog gaat samen met getuigenis van het eigen geloof. Een gesprek waarin de verschillen verdoezeld worden, heeft geen diepgang en getuigt van weinig respect voor elkaar. Dit betekent wel dat de interreligieuze dialoog niet altijd even gemakkelijk is. In de interreligieuze dialoog zijn de deelnemende gesprekspartners gelijkwaardig, maar dat is niet hun mening over de verschillende godsdiensten. Over het algemeen stelt iedere religie dat zij de waarheid in pacht heeft en de andere dus hooguit gedeeltelijk. Iedere religie claimt de waarheid en het heil; zij zijn niet aanvullend aan elkaar.
Alle gelovigen
De interreligieuze dialoog maakt deel uit van de zending van de Kerk en is een opdracht aan alle gelovigen. De dialoog hoort bij het gelovige leven van iedere dag. Zij is een uitdrukking van Gods liefde voor allen. In de pastorale constitutie ‘Gaudium et spes’ leert het Concilie: “De eerbied en de liefde moeten zich eveneens uitstrekken tot hen, die op sociaal, politiek of ook op godsdienstig gebied een andere opvatting of een andere praktijk hebben dan wij. Want hoe dieper wij met menselijkheid en liefde doordringen in hun manier van denken, des te gemakkelijker zullen wij met hen tot een dialoog kunnen komen.”
Kennis van andere religies
Om deze dialoog aan te gaan is enige voorkennis zeker aan te bevelen. Afgelopen jaar bevatte ons catecheseprogramma een cursus over het jodendom. Voor volgend jaar staat er een serie over de islam gepland. Ik hoop u daar te mogen begroeten.
Christus heeft ons voor de vrijheid gemaakt. Wij zijn geroepen om vrije mensen te zijn en moeten ons niet opnieuw het slavenjuk op laten leggen. Over welke vrijheid heeft Paulus het hier? Wanneer zijn wij vrij zoals Paulus het bedoelt? Paulus waarschuwt voor zelfzucht en egoïsme. Zij strijden met de Geest en het verlangen van de Geest. Hij zegt ons dat wij ons juist door de Geest moeten laten leiden, dan staan wij niet onder de wet.
Paulus maakt ons duidelijk dat we vrijheid op twee manieren kunnen beleven. Ten eerste vrij zijn om te doen wat je wilt. Dit is de vrijheid die voorkomt uit zelfzucht en egoïsme. Dit is ook de vrijheid van onze huidige cultuur. Daar staat tegenover vrij zijn om het goede te doen, om een goed mens te zijn. Dit is de vrijheid die voorkomt uit de Geest, de vrijheid die gebaseerd is op de liefde. De vrijheid waarvoor Christus ons gemaakt heeft, is gebaseerd op de liefde, komt voort uit de Geest en is verbonden met het gebod van de liefde: ‘Bemin uw naaste als uzelf.’ Dit gebod van de liefde omvat de hele wet. Als wij het gebod van de liefde naleven, leven we geheel naar de wil van God. Als ons spreken en ons doen voorkomt uit liefde voor de ander, doen we in alle vrijheid het goede, dat wat goed is voor de ander en goed is voor onszelf. Zo zijn wij goede mensen en worden wij werkelijk gelukkig.
Paulus spreekt over het slavenjuk van de joodse wet. Niet dat de wet verkeerd is, maar hij kan verkeerd gebruikt worden. De joodse wet is een handreiking van God aan de mens om goed te leven, maar sommigen gebruikten de wet om anderen lastig te vallen en het leven zuur te maken. Hier verzet Paulus zich tegen en dit wil hij niet terug. Het is niet alleen de wet die ons tot een slavenjuk kan zijn. Ook onze zelfzucht en ons egoïsme kan ons een slavenjuk opleggen. Een te grote gerichtheid op aardse en materiële zaken doet hetzelfde. In de eerste lezing en in het evangelie vinden we hiervan voorbeelden.
Elisa wil eerst nog afscheid nemen van zijn vader en moeder. Elia zegt hem dat dit een te grote gehechtheid aan het aardse is, maar Elia laat hem vrij zelf de keuze te maken. Een goed leven leiden kan alleen op basis van volstrekte vrijwilligheid. Nooit kan iemand gedwongen een goed mens te zijn. Jezus laat de Samaritanen vrij om Hem niet te ontvangen, omdat Hij op weg naar Jeruzalem is. De Samaritanen aanbidden God niet in Jeruzalem maar op de berg Gerizim. Ook degenen die Hem willen volgen, laat Hij vrij. Hij wijst hen op de consequenties. Hij trekt als een dakloze door het land: “de Mensenzoon heeft niets waar Hij zijn hoofd op kan laten rusten.” Om Hem te volgen moeten ze afstand willen doen van hun zekerheden. Ook moeten zij afstand kunnen doen van hun familiebanden. Onze aardse beslommeringen kunnen ons zo in beslag nemen dat ze ons tot een slavenjuk worden en ons onvrij maken. We kunnen zozeer slaaf worden van onze verplichtingen aan familie, aan ons werk en aan de gemeenschap dat de liefde buiten beeld raakt. Goed gedrag is prima, maar het moet niet dwangmatig worden.
Onze maatschappij kent vele verslavingen die onze vrijheid aan banden leggen. Een daarvan is vrijheid te beschouwen als kunnen doen wat je wilt. Iedereen moet kunnen zeggen wat hij wil en dat noemen we dan vrijheid van meningsuiting. Maar moeten we ons niet afvragen wat ons spreken doet met de ander? Je kunt ook iemand kwetsen met woorden die niet verboden zijn. Je kunt verslaafd zijn aan je eigen waarheid en die zonder enig respect voor de medemens luid rond toeteren en daarmee de ander kwetsen. Hoe verslaafd zijn wij aan ons eigen comfort en aan onze overvloed? Moet je echt alles kopen wat je kunt betalen? Welke gevolgen heeft onze
consumptiedrift voor het milieu en voor arbeidsomstandigheden hier en elders ter wereld? Paus Franciscus uitte begin deze maand kritiek op onze manier van consumeren. Hij zei dat het weggooien van voedsel gelijk staat aan stelen van de armen. Hoe verslaafd zijn wij aan onze veiligheid? Elk risico moet ten koste van alles uitgesloten worden. Welke gevolgen heeft dat voor anderen? Is het normaal dat iedereen die er een beetje afwijkend uitziet, door de politie voortdurend als verdachte wordt behandeld? Is werkelijk ieder moslim een potentiële terrorist?
Kennen wij onze eigen verslavingen? Zijn wij ons ervan bewust hoezeer zij onze vrijheid beknotten? Jezus Christus is onze Verlosser: Hij maakt ons vrij. In volledige vrijheid mogen wij Hem navolgen. Wij zijn vrij het goede te doen en Gods liefde te delen met allen. Door de verlossing stelt Christus ons in staat goede mensen te zijn en los te komen van onze verslavingen en zondigheden. Hij maakt ons werkelijk vrij. In hoeverre beperken wij onze eigen vrijheid? In hoeverre zijn wij teveel op onszelf gericht. Van welke verslavingen moeten wij ons nog laten bevrijden? De vakantie staat voor de deur. Genoeg vrije tijd om eens over deze vragen na te denken. Amen.
Liefhebben is primair het domein van amateurs, van liefhebbers. Amateurs zijn mensen die iets doen uit liefde. Ze houden van het uitoefenen van een bezigheid en van het resultaat dat ze ermee bereiken. Amateurs vind je op vele gebieden: in de kunst, in de sport, in de kerk, in allerlei vormen van gemeenschapsleven. Tot in onze meest intieme relaties geven mensen de voorkeur aan amateurs boven professionals. Je moet er toch niet aan denken met een professionele liefhebber getrouwd te zijn.
Het beoefenen van de naastenliefde is ook een vorm van liefhebben die allereerst door amateurs wordt beoefend. Dit geldt vanzelfsprekend voor het verrichten van liefdewerken voor een nabije medemens, maar ook voor hulp aan mensen in nood ver weg ligt de basis in de liefhebberij. Mensen ver weg zijn overigens niet alleen mensen in een land ver weg, maar ook mensen die dichtbij wonen, maar die door omstandigheden of door hun manier van leven ver van ons verwijderd zijn: ernstig zieken, verslaafden, eenzamen, immigranten, armoedzaaiers.
Hier betreden we een lastig gebied. Naast liefde is enige kennis en deskundigheid vaak een belangrijke voorwaarde om werkelijk iemand van dienst te kunnen zijn. Problemen kunnen ook te ingewikkeld, te groot of te ver weg zijn om ze zelf daadwerkelijk op te lossen. In dat geval is een beroep op professionele hulpverleners noodzakelijk. Gelukkig zijn de meesten van hen niet alleen professional, maar ook nog steeds liefhebber: ze hebben als het ware van hun hobby hun beroep gemaakt. Dit spanningsveld tussen het liefdevolle en beroepsmatige ondersteunen van mensen kom ik tegen binnen de kerk bij bijvoorbeeld bij de Parochiële Caritasinstellingen (PCI). Wat kun je voor mensen doen? Voor wie moet je iets doen? Hoe effectief is de hulp? Help je iemand werkelijk door geld te geven?
Een ander gebied waar dit speelt is de internationale hulpverlening. Vorige week uitte Femke Halsema de nodige kritiek op het functioneren van hulporganisaties. Zij is ongetwijfeld te goeder trouw en zal haar kritiek baseren op ervaringen waarbij werkelijk kanttekeningen geplaatst mogen worden, maar de vraag is: streeft zij niet naar een teveel aan professionaliteit. Zelf constateert zij dat het streven naar effectiviteit en efficiëntie ervoor gezorgd hebben dat hulporganisaties er tegenwoordig alles aan doen om te verantwoorden dat ons geld inderdaad op de juiste wijze wordt besteed. Dat veroorzaakt veel bureaucratie, maar erger nog het weerhoudt de organisaties ervan risico’s te nemen en in moeilijk zichtbaar te maken resultaten te investeren. De bedachtzame professionaliteit wint het van het bevlogen amateurisme, de werkwijze van de liefhebber.
Als we bang zijn fouten te maken, als alles perfect moet zijn en verantwoord moet worden, is er geen ruimte meer voor de liefde en zal de naastenliefde uit onze wereld verdwijnen.
Column in Telstar, 26 juni 2013
Vandaag gaan de lezingen over vergeving. Als voorwaarden voor vergeving worden genoemd: berouw, geloof en liefde. Van ons wordt gevraagd dat wij elkaar vergeven, maar ook dat wij zelf om vergeving vragen.
David heeft berouw over zijn zonde en direct schenkt God hem vergeving. Berouw tonen is verklaren: ik heb een fout gemaakt, ik ben een zondig mens. Paulus spreekt over rechtvaardiging. Ondanks onze fouten, ondanks de zonde worden wij gerechtvaardigd door God, door God als goede en rechtvaardige mensen gezien. Dit bereiken we niet door onze goede werken en ook niet door het onderhouden van de geboden. Dit bereiken we alleen maar door het geloof in Jezus Christus: Christus die gestorven is voor onze zonden. Jezus werpt weer een ander licht op de vergeving. In het verhaal van de zondares gaat het niet om het rechtvaardige oordeel. Hier staat de liefde centraal. Jezus verbindt liefde en vergeving met elkaar. Vergeving als daad van liefde.
Laatst bij de voorbereiding van een huwelijk ging het ook over vergeving. De niet-gedoopte bruidegom vertelde dat het hem opviel dat christenen in staat zijn een ander te vergeven. Voor hem was het duidelijk dat geloven en vergeven met elkaar verbonden zijn. Het geloof in een God die liefde is, in een God die vergeeft, stelt mensen in staat anderen te vergeven.
Vergeving is een daad van liefde. Maar in het Evangelie is meer aan de hand. De vrouw betoont eerst haar liefde en Jezus beantwoordt dat dan met vergeving. Hier is het vragen om vergeving een daad van liefde. Berouw tonen, tot inkeer komen, een ander laten weten, dat je hem tekort hebt gedaan, ook dat is een daad van liefde. Erkennen dat je zelf niet volmaakt bent, en dat je van de goedheid van iemand anders afhankelijk bent, dat vraagt om nederigheid. En nederigheid vraagt om liefde. Juist door de liefde onderscheid nederigheid zich van onderdanigheid. Door de liefde blijft de gelijkwaardigheid in stand. De liefde maakt het mogelijk nederig te zijn met een opgeheven hoofd: God en de medemens recht in de ogen te zien.
Liefde is relationeel: er is een relatie tussen de betrokken partijen. Liefde is ook wederkerig. De liefde kan niet blijvend van één kant komen. Dit geldt ook voor vergeving. Beide partijen moeten elkaar tegemoet komen. Beiden moeten in beweging komen. Degene die vergeving vraagt, toont zich afhankelijk van de ander. Degene die vergeving schenkt, moet afzien van zijn gevoelens van gekwetst zijn, van zijn slachtofferschap en hij moet afzien van zijn verongelijktheid en van zijn wraakgevoelens. Hij moet zich niet alleen boven de ander plaatsen door zijn afhankelijkheid te aanvaarden en hem met vergeving tegemoet komen. Veel meer nog moet hij boven zichzelf uitstijgen en afstand doen van zijn positie als underdog. Om de verhoudingen weer gelijkwaardig te maken, moet hij zichzelf verheffen.
Dat vergeving geen eenzijdig fenomeen is, blijkt ook uit de tekst van het Onze Vader. “Vergeef ons onze schuld, zoals ook wij aan anderen hun schuld vergeven.” Binnen het Onze Vader is dit de enige bede die wederkerig is. We bidden niet: “Geef ons heden ons dagelijks brood, zoals ook wij aan anderen brood geven.” En ook niet: “Leid ons niet in bekoring, zoals ook wij anderen niet in bekoring leiden.” Of: “Verlos ons van het kwade, zoals ook wij anderen van het kwade verlossen.”
Alleen bij het gebed om vergeving vermelden we dat wij ook anderen vergeven. Het is niet mogelijk vergeving te vragen als wij zelf niet vergevingsgezind zijn. Deze daad van liefde – vergeving vragen en vergeving schenken – vereist een relatie van liefde en wederkerigheid. Iemand brood geven of beschermen tegen bekoring of tegen het kwade kan een eenzijdige actie zijn. Bij vergeven is dat niet mogelijk.
Vergeving vragen en vergeving schenken zijn daden van liefde. Iemand die de liefde niet kent, is daar niet toe in staat. De apostel Johannes schrijft in zijn eerste brief: “God is liefde.” “Iedereen die liefheeft is een kind van God, en kent God. (…) Als iemand zegt dat hij God liefheeft, terwijl hij zijn broeder haat, is hij een leugenaar. Want als hij zijn broeder die hij ziet niet liefheeft, kan hij God niet liefhebben die hij nooit heeft gezien.”
Zo verbindt Johannes de liefde tussen mensen met de liefde voor God. Alleen als wij de liefde tussen mensen kennen, alleen als wij elkaar liefhebben, zijn wij in staat God lief te hebben en God te kennen. Nog sterker degene die denkt God niet te kennen maar wel zijn naaste liefheeft, is een kind van God en kent God, want God is liefde. Er is geen liefde zonder God en er is geen God zonder liefde.
God heeft ons als eerste liefgehad. Hij staat aan het begin. Van ons wordt gevraagd hierop te antwoorden door elkaar lief te hebben en door elkaar te vergeven. Als wij een leven van liefde en vergeving leiden, wordt ook ons vergeven en worden wij deel van de liefde die God is. Dit is wat Jezus ons vandaag leert. Dit is wat Hij ons leert met de tekst van het Onze Vader. Elkaar vergeven is de grootste en ook de moeilijkste daad van liefde. Telkens weer moeten er stappen worden gezet. Telkens weer moet iemand het initiatief nemen.
Vragen wij God dat Hij ons helpt elkaar te vergeven en dat wij op deze wijze Gods liefde voor allen gestalte geven en ons op deze wijze ware christenen tonen. Amen.
Auteur: Arie de Rover
Titel: Leven na de genadeklap
Uitgever: Buijten & Schipperheijn Motief, 2012; prijs: € 14,90
ISBN: 978 90 5881 699 3; aantal pagina’s: 176
Arie de Rover geeft met dit boek een persoonlijke getuigenis van zijn geloof. Hij vertelt hoe de ervaring van Gods genade zijn leven veranderd heeft. Het heeft hem de genadeklap gegeven. Het gaat nu niet langer om het doen. Het gaat nu om het zijn. Niet wat je presteert, is belangrijk en maakt wie je bent. Je bent er enkel en alleen dankzij de liefde van God. Je bent een geliefd kind van de Vader.
Dit boek is geschreven voor ieder die op zoek is naar de weg van zijn leven en voor hen die zich afvragen: Leef ik wel goed? Ben ik niet een slaaf van de wereld? Leef ik niet in gevangenschap? Hoe vrij ben ik? Het boek houdt de lezer een spiegel voor en zet de zaak op scherp. Iemand die tevreden is met het eigen zelfgenoegzame leventje, moet dit boek beslist niet lezen; dat geeft maar onrust.
De Rover schrijft in heldere taal en geeft eenvoudige en duidelijke voorbeelden. Misschien is er zo nu en dan sprake van enige protestantse stelligheid.
Onze parochie heet Onze Lieve Vrouwe Visitatie. Daarom vieren we vandaag dit feest. Maria heeft als onze patrones een belangrijke plaats in onze parochie. We zitten ook nog steeds in het Jaar van het Geloof. Het Jaar van het Geloof begon vorig jaar op 11 oktober onder paus Benedictus XVI. Het duurt nog tot 24 november dit jaar. Vandaar dat de banier ook nog steeds achter in de kerk hangt. Vijftig jaar na het Tweede Vaticaans Concilie wil het Jaar van het Geloof bijdragen aan een hernieuwde bekering en aan de herontdekking van het geloof. Zo versterkt het de getuigenis van christenen in de wereld.
Op deze feestdag, een Mariafeest en een parochiefeest is het goed stil te staan bij onze opdracht als gelovigen in de wereld. Paus Benedictus schrijft bij de aankondiging van het Jaar van het Geloof: “Het gebeurt intussen niet zelden dat christenen zich meer bekommeren om de maatschappelijke, culturele en politieke gevolgen van hun inzet en blijven denken dat het geloof een vanzelfsprekende zaak is van het gemeenschappelijk leven.” De paus neemt hier geen genoegen mee en stelt: “Wij kunnen niet accepteren dat het zout zijn kracht verliest en het licht verborgen wordt gehouden. (…) Wij moeten weer de smaak te pakken krijgen om ons te voeden met Gods Woord, dat trouw door de Kerk wordt doorgegeven, en het Brood van het leven.”
In de tijd van de katholieke emancipatie hier in Nederland zongen wij: “Roomschen dat zijn wij met ziel en harte, Roomschen dat zijn wij met woord en met daad.” en: “Roomschen in huis, Roomsch ook daarbuiten Schamen ons nimmer d’ eervolle keus.” Toen was er aan getuigenis geen gebrek. Onlangs op 16 mei hebben wij in het kader van 1000 kerk in Bleiswijk ook stilgestaan bij deze periode uit onze geschiedenis. De tijd waarin de katholieken gaandeweg weer hun plaats kregen binnen onze samenleving. De tijd ook waarin deze parochie gesticht werd en deze kerk gebouwd. Ook dat was een getuigenis van het geloof.
In oktober 2012 sprak een bisschoppensynode over het thema ‘De nieuwe evangelisatie voor het doorgeven van het christelijk geloof’. Bij evangeliseren denken wij al snel folders uitdelen op de markt of langs de deuren gaan om mensen te bekeren. Ik verwacht niet dat ik u daar enthousiast voor krijg. Velen krijgen misschien al pukkeltjes bij de gedachte alleen. Maar je mag je ook afvragen of we wel in staat zijn onze boodschap goed onder woorden te brengen. De bisschop van Groningen-Leeuwarden Mgr. De Korte heeft het over de sprakeloosheid van de Nederlandse katholieken: wij zijn niet of nauwelijks in staat ons eigen geloof te formuleren, het eigen geloof onder woorden te brengen, laat staan dat we er op uit trekken om het te verkondigen. Hier ligt een grote opdracht voor catechese binnen onze parochies. Niet alleen catechese voor de kinderen, maar ook volwassenencatechese of juist: vooral volwassenencatechese. Kinderen iets leren waarover zij niet met hun ouders en grootouders kunnen praten zal weinig effect hebben. In augustus wordt u weer het catecheseprogramma aangeboden. Maak daar gebruik van. Leer uw eigen geloof te verwoorden. De enige manier om het geloof door te geven is het voorleven ervan en er over kunnen spreken.
Paus Franciscus laat ons zien wat voorleven van het geloof betekent. In heel zijn doen en laten wordt zijn geloof in Christus zichtbaar. Voor heel de wereld werkt het aanstekelijk: zo volg je Christus na, zo leef je als christen. Zijn handelen spreekt voor zich en met eenvoudige woorden geeft hij desgewenst een toelichting. Een voorbeeld uit eigen ervaring om te laten zien hoe simpel het kan zijn. Als mijn vrouw en ik buiten de deur eten zijn we voor het eten altijd even stil en slaan we een kruis. Zo ook afgelopen vrijdag. Direct daarna horen we het stel naast ons – twee mensen, een generatie jonger dan wij – elkaar vragen: “wanneer gaan we weer eens naar de kerk?” Hoe simpel kan het zijn!
Zoals paus Franciscus ons het voorbeeld geeft, zo doet Maria dat ook. Maria wijst ons op haar eigen wijze de weg naar Christus, de weg naar God. Zij is een gelovige zoals wij. Zij weet wat overgave is en vindt daarbij ook de woorden: Zij zegt tegen de engel Gabriël: “Zie de dienstmaagd des Heren. Mij geschiede naar uw woord.” Er gebeurt iets aan Maria wat groter is dan haarzelf, iets dat haar te boven gaat en wat niet te begrijpen is. Maar door haar geloof durft ze te vertrouwen en zich over te geven: “Mij geschiede naar uw woord.”
Maria bezoekt haar nicht Elisabet want zij weet dat zij hulp nodig heeft. Twee zwangere vrouwen ontmoeten elkaar. Ze delen hun vreugde en hun zorgen met elkaar. En ze delen hun geloof met elkaar. In liefde en geloof delen ze hun leven met elkaar. Zij is bij de Bruiloft in Kana aan het begin van het openbare leven van Jezus. Zij zegt tegen de bedienden: “Doet maar wat Hij u zeggen zal.” Zij staat onder het kruis van haar zoon en ziet het lege graf. Zij is er bij als Christus aan de leerlingen verschijnt. Zij ontvangt op Pinksteren samen met de apostelen de H. Geest. Maria is de eerste mens die zich bewust is van haar verlossing door Christus. Maria weet welke genade zij ontvangt. We hebben dat zonet in het Evangelie gehoord: in woorden van de lofzang van Maria, het Magnificat. Maria laat ons zien wat het is te geloven: geloven is vertrouwen en overgave. We horen het in de woorden: “Mij geschiede naar uw woord.”
Maria is niet alleen de eerste gelovige. Ze is ook de grootste. En zo is zij een voorbeeld voor ons allen. Haar geloof inspireert ons. Maria is niet een vrouw van theologische verhandelingen. Er zijn ons slechts weinig woorden van haar overgeleverd. Maria leeft ons het geloof voor. Juist daarin is zij ons tot voorbeeld. Zoals Maria aan ons het geloof voorleeft en zoals Maria de woorden vindt als dat nodig is, zo wordt ook van ons gevraagd ons geloof handen en voeten te geven, het in ons dagelijks leven zichtbaar te maken en waar nodig er woorden aan te geven om ons handelen toe te lichten. Maria is hierin ons voorbeeld en onze steun. Wij mogen haar ook vragen om kracht, om wijsheid en om bijstand. Maria is niet alleen ons voorbeeld, zij is ook onze voorspraak. Als voorspraak vragen wij haar voor ons te bidden. Als voorspraak bidden wij tót Maria bijvoorbeeld met het Weesgegroet. Als voorbeeld bidden wij mét haar mee bijvoorbeeld met het Magnificat.
Vandaag viert onze parochie feest, een feest van ontmoeting. Ook wij ontmoeten elkaar hier in dit gebouw maar ook daarbuiten. We ontmoeten elkaar en delen ons leven met elkaar: ons geloof, onze hoop, onze vreugde, ons verdriet en onze zorgen. Zo vormen wij samen de geloofsgemeenschap die wij zijn. Maria is ook hierin onze voorspraak en ons voorbeeld. Dat vieren wij vandaag en daarvoor danken wij God. Amen.
