Spring naar inhoud

Manna in de woestijn: Op zoek naar een ecologische spiritualiteit

9 januari 2017

Inleiding

Op 24 mei 2015 verscheen de encycliek Laudato si’[i]. Hier moest ik mee aan de slag. Niet alleen het onderwerp maar ook de aanpak van paus Franciscus gaven daar aanleiding toe. Eerder had ik uitgebreid aandacht besteed aan het boekje Tien geboden voor het milieu.[ii] Hierin wordt het groene denken van paus Benedictus XVI beschreven en geanalyseerd. Het resultaat daarvan vind u op mijn website.[iii]

In deze inleiding geef ik eerst een kort overzicht van de inhoud van de encycliek en van zijn plaats in de ontwikkeling van het denken van de Kerk over schepping en duurzaamheid. Daarna wil ik ingaan op de oproep van paus Franciscus om te komen tot een ecologische spiritualiteit en de rol die wij daarin als christenen kunnen vervullen. Tenslotte zullen we het hebben over wat wijzelf concreet kunnen doen.

Het kerkelijk denken

De encycliek Laudato si’ gaat over duurzaamheid, over de schepping en haar voortbestaan en over de gevolgen van het onverantwoord omgaan met de schepping. De aarde “schreeuwt ons op dit moment toe vanwege de schade die wij haar hebben toegebracht door ons onverantwoordelijk gebruik en misbruik van al het goede dat God haar heeft geschonken.” (2) Met deze encycliek gaat paus Franciscus verder op de weg van zijn voorgangers.

In 1971 verwees Paulus VI naar de ecologische problematiek. Hij schreef over een crisis die een dramatisch gevolg is van onbezonnen exploitatie van de natuur.[iv] Johannes Paulus II stelde dat er geen wereldvrede kan zijn als de wereld de milieuproblematiek niet serieus oppakt en niet haar collectieve verantwoordelijkheid neemt jegens de armen en de toekomstige generaties.[v] Van hem is het begrip ecologische zonde: wie schade toebrengt aan het milieu, begaat een zonde. Benedictus XVI stond bekend als de groene paus. Hij vroeg voortdurend aandacht voor het milieu.

Met Laudato si’ roept paus Franciscus iedereen op: “Deze dringende oproep tot bescherming van ons gemeenschappelijke huis omvat de noodzaak de gehele menselijke familie bij elkaar te brengen om te zoeken naar een duurzame en integrale ontwikkeling, want wij weten dat zaken kunnen veranderen. (…) De mensheid heeft nog steeds de mogelijkheid samen te werken aan de opbouw van ons gemeenschappelijk huis.” (13) De encycliek maakt deel uit van de sociale leer van de Kerk.

Centraal in het denken van de Kerk over de mens staat niet het woord individu, maar het woord persoon. Een mens wordt pas mens in relatie met anderen. Dan is hij in staat tot het ontvangen en geven van liefde. Hierin is hij ook beeld van de Drie-ene God, die liefde is en gemeenschap in zichzelf. Dit maakt dat de mens afhankelijk is van andere mensen en in die zin ook niet volledig autonoom kan zijn. De mens is geen soevereine instantie, die aan zichzelf genoeg heeft. God heeft ons niet als individu aan onszelf gegeven, maar als persoon naast de ander, als hulp aan de ander gelijk (Gn 2,18) en als hoeder van mijn broeder (Gn 4,9). De sociale leer van de Kerk geeft richting aan de manier waarop mensen met elkaar samenleven. Met Laudato si’ wordt hieraan een nieuw hoofdstuk toegevoegd over de relatie van de mens met de schepping. Benedictus XVI stelde de duurzaamheid aan de orde in preken, toespraken en boodschappen. Franciscus gaat een stap verder door het kerkelijk denken over duurzaamheid vast te leggen in een encycliek. Een encycliek is een pauselijk document van leerstellige aard. Het gaat om het gewone leergezag van de paus, niet om een onfeilbare uitspraken, niet om dogma’s. De inhoud maakt deel van de katholieke leer.

Volgens Benedictus XVI is groen zijn een morele en religieuze noodzaak: “Goede en effectieve maatregelen tegen de verspilling en vernietiging van de schepping kunnen alleen ontwikkeld en gerealiseerd worden, begrepen en nageleefd worden, als de schepping vanuit Gods standpunt wordt gezien.”[vi] Duurzaamheid staat ook niet los van gerechtigheid. Onverantwoorde levenskeuzes en leefstijlen bedreigen niet alleen de aarde, zij maken ook het leven van de armen nog moeilijker.

Laudato si’

Hoofdstuk 1: Wat gebeurt er met ons gemeenschappelijk huis

De paus beschrijft de bedreigingen die uitgaan van klimaatverandering, temperatuurstijging, vervuiling van water en verlies van biodiversiteit. Deze bedreigingen – waaraan de mens medeschuldig is – treffen alle mensen maar vooral de armen. “De aarde, ons huis, begint steeds meer op een enorme vuilnisbelt te lijken.” (21) “Deze problemen zijn nauw verbonden met de wegwerpcultuur, die zowel de uitgesloten mensen betreft als ook voorwerpen snel reduceert tot afval.” (22) “Klimaatverandering is een mondiaal probleem met ernstige gevolgen…” (25) “Omdat alle schepselen met elkaar zijn verbonden, moeten alle met liefde en respect gekoesterd worden, want wij allen zijn als levende schepselen van elkaar afhankelijk.” (42)

“Tot de sociale aspecten van de mondiale veranderingen behoren ook de gevolgen van de technologische innovaties op het gebied van de arbeid, de sociale uitsluiting, de ongelijkheid in de verdeling en het gebruik van energie en andere diensten, de afbraak van de gemeenschap, de toename van geweld en de opkomst van nieuwe vormen van sociale agressie, drugshandel en toenemend drugsgebruik door jongeren, en het verlies aan identiteit.” (46) “Het menselijke milieu en het natuurlijke milieu verslechteren in samenhang met elkaar; wij kunnen de achteruitgang van het milieu niet adequaat bestrijden zonder ook aandacht te besteden aan de oorzaken die verband houden met de menselijke en sociale achteruitgang.” (48)

Hoofdstuk 2: Het evangelie van de schepping

Ons wereldbeeld is van grote invloed op de wijze waarop wij met de wereld omgaan. “Als wij werkelijk een ecologie willen ontwikkelen die ons in staat stelt de schade die we hebben veroorzaakt, te herstellen dan mag geen enkele wetenschap en geen enkele vorm van wijsheid uitgesloten worden, ook de religies niet met haar eigen taal.” (63) De mens is deel van de schepping, is ervan afhankelijk en draagt er verantwoordelijkheid voor. De schepping is er voor alle mensen, nu en in de toekomst. De schepping is aan de mens gegeven om haar te bewerken en te beheren, niet om haar aan onze wil te onderwerpen. Zij is ons gegeven om te gebruiken, niet om te verbruiken. De schepping bewerken en met respect beheren betekent, dat we haar verder mogen ontwikkelen maar haar ook moeten verzorgen en beschermen.

“De verantwoordelijkheid voor Gods aarde betekent dat de mensen (…) de wetten van de natuur en het delicate evenwicht dat er tussen de schepselen van deze wereld bestaat, moeten respecteren…” (68) “We worden ook opgeroepen te onderkennen dat de andere levende wezens in de ogen van God hun eigen waarde hebben en Hem alleen al met hun bestaan loven en verheerlijken…” (69) “Wij hebben de vrije keuze met onze intelligentie aan een positieve ontwikkeling bij te dragen of nieuwe rampen te veroorzaken…” (79) “God wil de onderlinge afhankelijkheid van de schepselen.” (86) De paus pleit voor een holistische en allesomvattende visie. “Vrede, gerechtigheid en behoud van de schepping zijn drie absoluut met elkaar verbonden thema’s…” (92)

Hoofdstuk 3: De menselijke oorzaken van de ecologische crisis

Er is een culturele revolutie nodig. Teveel wordt ons denken beheerst door wetenschap en technologie, door geld en markt. Wetenschap en technologie zijn geschenken van God, maar vragen om verantwoord gebruik met respect voor mens en natuur. “We moeten onderkennen dat kernenergie, biotechnologie, informatietechnologie, kennis van ons DNA en vele andere vaardigheden die wij ons eigen hebben gemaakt, ons een enorme macht hebben gegeven.” (104) “De neiging bestaat te geloven dat iedere toename van macht een groei in vooruitgang betekent (…), alsof de werkelijkheid, het goede en de waarheid automatisch uit de technologische en economische kracht zelf voortvloeien.” (105) “Het technocratische paradigma neigt de economie en de politiek te domineren.” (109) Winstmaximalisatie zou voldoende zijn om tot een betere wereld te komen. Mensen en schepping mogen niet ondergeschikt zijn aan winstbejag en eigenbelang.

De ecologische crisis komt voort uit een ethische, culturele en spirituele crisis. “Als we er niet in slagen de waardigheid van de arme, van het ongeboren kind en van de gehandicapte (…) te erkennen als deel van de werkelijkheid, wordt het moeilijk het hulpgeroep van de natuur zelf te horen; alles is met elkaar verbonden.” (117) Door onszelf centraal te stellen en absoluut voorrang te geven aan ons eigen gemak en plezier, wordt al het andere betrekkelijk en onbelangrijk. “Het verstandig ontwikkelen van de schepping is de beste manier om voor haar te zorgen. Dit betekent dat wijzelf het gereedschap van God worden om de mogelijkheden die Hij zelf in alles heeft gelegd tot ontplooiing te brengen.” (124)

Hoofdstuk 4: Integrale ecologie

Franciscus pleit voor een integrale ecologie met duidelijk respect voor menselijke en sociale aspecten. De natuur staat niet los van de mensen. Het milieu is de samenhang tussen de natuur en de mensen die er leven. De natuur heeft niet alleen gebruikswaarde voor de mens, maar is ook waardevol op zichzelf. Ook vragen de culturen van de verschillende volkeren bescherming. Een integrale ecologie hangt direct samen met vrede en veiligheid, met stabiliteit en gerechtigheid, met de wijze waarop mensen met elkaar samenleven van dag tot dag, nu en in de toekomst.

Hoofdstuk 5: Wegen naar aanpak en actie

In dit hoofdstuk beschrijft de paus wegen tot verder gesprek en tot activiteiten om aan de spiraal van zelfvernietiging te ontkomen. “Onderlinge afhankelijkheid verplicht ons te denken in termen van één wereld met een gezamenlijk plan.” (164)

“Voor arme landen moet de prioriteit liggen bij de uitroeiing van extreme armoede en de bevordering van de sociale ontwikkeling van de bevolking. (…) Evengoed moeten ook zij minder verontreinigende vormen van energieproductie ontwikkelen, maar daarbij hebben zij de hulp nodig van landen die ten koste van de voortdurende vervuiling van de planeet grote groei hebben doorgemaakt.” (172) “Gegeven de situatie is het wezenlijk tot sterkere en efficiënter georganiseerde internationale instellingen te komen met functionarissen die bevoegd zijn tot het uitdelen van sancties en die aangesteld worden bij overeenkomst tussen de nationale regeringen.” (175)

Hoofdstuk 6: Ecologische opvoeding en spiritualiteit

Politici en wetenschappers zijn verantwoordelijk voor concrete maatregelen. De paus biedt een moreel kompas aan, niet alleen voor de politiek, maar voor iedere mens. Hij heeft het over een ecologische bekering en een ecologische spiritualiteit. “Vele zaken moeten veranderen, maar bovenal moeten wij mensen veranderen.” (202) “Mensen geloven dat ze vrij zijn zolang ze de vermeende vrijheid tot consumeren hebben.” (203) “Hoe leger iemands hart is, hoe meer hij of zij de behoefte heeft om zaken te kopen, te bezitten en te consumeren. Het wordt bijna onmogelijk om de grenzen te accepteren die de realiteit oplegt.” (204)

Wij mensen moeten een nieuwe levensstijl aannemen. Mensen zijn “in staat boven zichzelf uit te stijgen, opnieuw voor het goede te kiezen en een nieuwe start te maken.” (205) “Het is nodig dat politieke organisaties en vele andere sociale groeperingen werk maken van het verhogen van het bewustzijn bij de mensen. Dat geldt ook voor de Kerk.” (214)

“Christelijke spiritualiteit biedt een alternatief begrip van de kwaliteit van het leven en zij moedigt aan tot een profetische en bezinnende manier van leven, een levensstijl die vervuld is van diepe vreugde, vrij van de obsessie voor het consumeren. (…) Het gaat om de overtuiging ‘minder is meer’.” (222) Soberheid maakt vrij. “Echter niemand is in staat tot een leven van soberheid en tevredenheid, als hij of zij niet in vrede met zichzelf leeft. (…) Innerlijke vrede is nauw verbonden met de zorg voor de ecologie en het algemeen welzijn…” (225)

Samenvatting Laudato si’

Het voortbestaan van de schepping en daarmee van de mensheid worden bedreigd. Oorzaken zijn consumentisme, winstbejag en eigenbelang, onverantwoord gebruik van wetenschap en techniek, geen respect voor het leven, voor culturen en voor de natuur. Het menselijke milieu en het natuurlijke milieu verslechteren in samenhang met elkaar. De ecologische crisis is het gevolg van een ethische, culturele en spirituele crisis. Ons denken wordt teveel beheerst door wetenschap en technologie, door geld en markt.

De schepping is aan de mensheid geschonken om te gebruiken, te verzorgen, te beheren en te ontwikkelen, niet om haar aan zich te onderwerpen. Alle schepselen zijn met elkaar verbonden en zijn van elkaar afhankelijk. De mens is deel van de schepping. Vrede, gerechtigheid en behoud van de schepping zijn met elkaar verbonden thema’s.

De paus roept op tot een integrale ecologie met respect voor menselijke en sociale aspecten. Daarbij is het samenwerken van alle disciplines noodzakelijk: politiek, wetenschap en religie. Arme landen moeten door de rijke ondersteund worden. Hij schrijft over de noodzaak van een moreel kompas. De mens zelf moet veranderen. Er is een nieuwe levensstijl nodig en een ecologische bekering.

Op zoek naar een ecologische spiritualiteit

Wat wordt ons aangereikt?

Sleutelbegrippen die de paus noemt voor een ecologische spiritualiteit zijn: soberheid, tevredenheid, bescheidenheid, dankbaarheid, verantwoordelijkheid, menselijke waardigheid, vrede en vreugde. De paus wijst op de grote rijkdom van de christelijke spiritualiteit. (216) Hij bepleit een contemplatieve, profetische en evangelische levensstijl (222) en een herwaardering van de liefde in het maatschappelijke leven (231). Het gaat ook om een sacramentele levensvisie. De sacramenten maken gebruik van de natuur om het bovennatuurlijke te bemiddelen. Zij leggen de verbinding tussen God en schepping. Zo worden hemel en aarde met elkaar verbonden. De paus noemt het voorbeeld van heiligen zoals Franciscus van Assisi (218), Theresia van Lisieux (230), Bonaventura (233) en Johannes van het Kruis (234). Tenslotte wijst de paus op trinitaire gemeenschap die er in God is. God is drievuldig en heel de schepping draagt daardoor een trinitaire structuur. Alles is met elkaar verbonden en alle schepselen staan in relatie met elkaar en leven in gemeenschap met God. (238-240)

Hoe komen we tot een eigen ecologische spiritualiteit?

De paus spreekt over de noodzaak van een ecologische bekering en draagt ons vele zaken aan waarmee we onze ecologische spiritualiteit kunnen opbouwen. Om je kunnen bekeren is het ook nodig te weten waar je staat? Vanuit welk wereldbeeld, elk mensbeeld en welk Godsbeeld hebben wij tot nu toe geleefd? Hoe zijn wij opgevoed en welke waarden en denkbeelden bepalen nog steeds bewust of onbewust onze wijze van leven?

Dit is primair een persoonlijke exercitie. Door hier met elkaar over te spreken komen we ongetwijfeld veel overeenkomsten tegen, overeenkomsten die voortvloeien uit de cultuur en de tijdsgeest waarmee we zijn opgevoed.

Zelf ben ik opgegroeid op het platteland van Friesland. De wijdte van het landschap en de grenzeloosheid van de natuur hebben mij gevormd. Diep in mij zit de ervaring van grenzeloosheid als het over de schepping gaat.

Ook heb ik de enorme welvaartsgroei van de naoorlogse decennia meegemaakt. De bomen zouden werkelijk tot de hemel doorgroeien. Wetenschap en techniek zouden steeds weer nieuwe mogelijkheden en oplossingen brengen. Het geloof in de maakbaarheid van het leven was groot. De mens was in staat de wereld naar zijn hand te zetten. Hij was de heerser over de schepping. Toen in 1972 de Club van Rome met het rapport Grenzen aan de groei kwam, werd ik daar niet echt zenuwachtig van. Ik dacht: daar vinden we wel wat op.

En dan ben ook nog katholiek. God is zeker niet zuinig en afgemeten. Hij is juist in alles overvloedig. Overvloedig is zijn genade. Paulus schrijft: “Waar de zonde heeft gewoekerd, werd de genade mateloos.” (Rom 5,20) Psalm 136 herhaalt telkens: “Tot in eeuwigheid is zijn genade.” Niet alleen Gods liefde en genade zijn overvloedig. Ook in materiële zaken is Hij beslist niet karig. In Psalm 23 wordt het inschenken van wijn door de Heer bezongen: “Mijn beker vloeit over.” Als Hij in Kana water in wijn verandert, is Jezus al even royaal. Als Hij met vijf broden en twee vissen het volk te eten geeft, blijven er twaalf korven vol brokken over. Hoelang hebben de leerlingen daar nog van gegeten?

Dat de schepping eindig is en dat de bomen niet tot de hemel doorgroeien, is ondertussen wel tot mij doorgedrongen maar dat God ons een te kleine aarde zou hebben gegeven, gaat er bij mij niet in. Ik zal een aantal op het eerste gezicht tegenstrijdige zaken bij elkaar moeten brengen.

Het verhaal over het manna in de woestijn (Ex 16,2-4.12-20) helpt daarbij. Er is genoeg manna voor iedereen. Een grote hoeveelheid was niet teveel en een kleine hoeveelheid niet te weinig. Iedereen verzamelde precies wat hij nodig had. Het gaat echter mis als iemand iets wil bewaren, dus zich meer heeft toegeëigend dan nodig is. Dan gaat de overvloed rotten en stinken. God geeft in overvloed, maar wij zijn zelf verantwoordelijk daar op de juiste wijze mee om te gaan.

 

Uitgesproken op 14 januari 2017 bij de diakenkring van het bisdom Utrecht.

Gepubliceerd in Diakonie & Parochie van september 2017.

__________________________________________________________________________________________

[i]      Franciscus, Laudato si’, 2015. De Nederlandse vertalingen in dit artikel zijn overwegend van de auteur zelf.

[ii]     Woodeene Koenig-Bricker, Ten Commandments for the Environment: Pope Benedict XVI Speaks Out for Creation and Justice, Notre Dame: Ave Maria Press, 2009.

[iii]    https://diakenpiertolsma.com/2012/11/28/tien-geboden-voor-het-milieu-2.

[iv]    Paulus VI, Octogesima adveniens, 1971.

[v]     http://w2.vatican.va/content/john-paul-ii/en/messages/peace/documents/hf_jp-ii_mes_19891208_xxiii-world-day-for-peace.html.

[vi]    http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/speeches/2008/august/documents/hf_ben-xvi_spe_20080806_clero-bressanone_en.html.

Advertenties
Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s