“Dienstbaarheid is het sleutelwoord”

Na bijna tien jaar bij onze parochie te hebben gewerkt, zal diaken Pier Tolsma in november afscheid nemen. Bij die gelegenheid zijn er afscheidsvieringen en is er op zondag 9 november een symposium. Hieronder komt hij zelf aan het woord.

Hoe ben je diaken geworden?
Ik was actief in de Petrusparochie in Leiden. Mijn vrouw Joke is theologie gaan studeren nadat ze op latere leeftijd katholiek is geworden. Ze was met allerlei vraagstukken bezig die voor haar nieuw waren, maar niet voor mij. Dat bracht verdieping met zich mee, ook voor mij. Zij heeft me aangespoord om aan de diakenopleiding te beginnen. Wat ook speelde is het faillissement van Fokker, waar ik jarenlang gewerkt hebt. Het aspect ‘hier blijf ik nog jaren werken’ verdween uit mijn leven.

Wat verandert er als je deelneemt aan de diakenopleiding?
Je gaat je meer verdiepen. Ik ben me bezig gaan houden met de katholieke sociale leer, met maatschappelijke verhoudingen. Via een leesgroep van verschillende leeftijden, waar mijn vrouw en ik lid van waren, hebben we veel mooie gesprekken over het geloof gehad. Je komt er dan ook achter wat je zelf gelooft.

Wat en wie kom je tegen op de opleiding?
Op het seminarie van Bovendonk (Hoeven, Noord-Brabant) werden mensen met een late roeping opgeleid, in eerste instantie alleen priesters. Mijn lichting was de eerste lichting die specifiek als diakens werden opgeleid. In mijn jaar waren er zes diakenstudenten en een priesterstudent. Opvallend was dat de diakens vaak met een vrouw met protestantse achtergrond getrouwd waren. Ook daar werden, net als bij ons, geloofsgesprekken gevoerd.

Hoe zag het lesrooster eruit?
Dat bestond uit de sociale leer, dogmatiek, ethiek, filosofie, kerkgeschiedenis, Bijbel, psychologie, Nederlandse literatuur, liturgie, et cetera, zeven vakken per weekend, één op vrijdagavond, vier op zaterdag en twee op zondag. twee semesters, veertien vakken per jaar. Ik sliep daar tijdens de weekenden ook, en we baden als groep studenten ook het getijdengebed. Dat zes jaar lang, twintig weekenden per jaar. De laatste twee jaar gecombineerd met de stage. Tijdens het derde en vierde jaar deed ik daarnaast de studie christendom en islam.

Hoe waren de stage en jouw eerste jaren als gewijd diaken?
Tijdens mijn stage en eerste jaren als diaken heb ik vooral geleerd om te gaan met mensen met verschillende (culturele) achtergronden. In Delft liep ik stage in een arbeiderswijk en in Den Haag kwam ik terecht in een parochie met veel Spaanstaligen. Je komt er dan achter dat die achtergronden veel invloed hebben op hoe mensen in het leven staan en zich gedragen. Zonder in stereotypen te vervallen, willen mensen in de arbeiderswijk graag meteen dingen aanpakken en willen de mensen die bureauwerk doen liever eerst praten en plannen.

Hoe ben je in de federatie Vlietstreek terechtgekomen?
Na mijn eerste jaren in Den Haag ben ik nog vijf jaar werkzaam geweest in Oostland (Pijnacker-Nootdorp, Lansingerland). Bij het bereiken van mijn pensioengerechtigde leeftijd, heb ik aan het bisdom aangegeven dat ik nog tot mijn 75^e door wilde. Toen ben ik overgestapt naar de Vlietstreek. Hier heb ik het al 9,5 jaar naar mijn zin. Het is fantastisch om samen te werken met pastoor Bakker.

Wat is jouw kijk op het ambt van diaken? Op welke manier heb je er zelf invulling aan gegeven?
Het diakenambt heeft altijd bestaan, maar is door het Tweede Vaticaans Concilie opengesteld voor gehuwde mannen. De taken van de diaken zijn niet scherp omschreven. Wel over welke sacramenten de diaken mag bedienen, overigens. De nadruk van het diakenwerk ligt op de liefde, uitvoerend leiderschap en dienstbaarheid. Dat bestaat uit de dienst van het woord, denk aan de preek tijdens de Mis, de dienst van de tafel, het assisteren van de priester in de eucharistie en de dienst van de liefdewerken. Dienstbaarheid is het sleutelwoord. Een diaken is een manusje-van-alles.

Wat zijn liefdewerken?
Mijn opvatting is dat niet de diaken diaconaal moet zijn, maar dat de parochie dat moet zijn. De diaken moet dat bevorderen. Zo heb ik met de andere kerken in Rijswijk een afdeling van Schuldhulpmaatje opgericht. Verder is het ook belangrijk om naar elkaar om te zien, zoals ziekenbezoek en pastoraat van ouderen.

Prediking behoort tot het takenpakket van de diaken. Wat zijn de ingrediënten van een goede preek? Waar let je zelf op?
Aan het begin van de week lees ik de lezingen van de volgende zondag. Meestal staat daar wel een zin in waarover ik iets wil zeggen, de boodschap van de preek. Dat laat ik dan een paar dagen rijpen in mijn hoofd. Donderdag en vrijdag schrijf ik de preek. Zaterdag lees ik hem na en werk hem bij. Ik hou een soort van betogen. Ik ben wat minder van de anekdotes. Ik kan me voorstellen dat mijn preken niet altijd makkelijk zijn. Ik vertaal vooral grotere thema’s naar de cultuur van onze maatschappij. Ik besteed ook aandacht aan encyclieken en andere zaken die vanuit de Kerk naar de samenleving (en parochie) toe komen.

Getrouwde mannen mogen diaken worden, maar geen priester. Zelf ben je getrouwd. Merk je verschillen tussen permanente diakens en priesters?
Een andere voorgeschiedenis speelt zeker een rol. Als gehuwde man kun je pas na je 35^e diaken worden. Daardoor heb je automatisch meer levenservaring en een maatschappelijke carrière gehad. Wij hebben geen kinderen, maar als je opgroeiende kinderen hebt dan sta je nog meer met je poten in de klei. Deze verschillen zijn overigens meer van toepassing op gemiddelden, want ieder individu is anders. Over het algemeen heeft iemand die net permanent diaken geworden is meer maatschappelijke ervaring dan iemand die net priester is geworden.

Zie je het voor je dat op een dag een van jouw opvolgers een vrouw is?
Ja, al denk ik niet dat ik dat nog mee ga maken. De Kerk is een wereldkerk en heeft met veel verschillende culturen te maken en dan moet je oppassen dat je de Nederlandse cultuur als maatstaf neemt. Verder moeten er ook in Nederland nog stappen worden gezet in de emancipatie, want ook in Nederland zijn we nog niet klaar met de begrippen ‘mannelijk’ en ‘vrouwelijk’ en de rollen die daarbij horen. In de Kerk (en de samenleving) moet dit werkbaar gemaakt worden door minder stereotypisch te denken over mannen en vrouwen. Mannen en vrouwen worden nog teveel in een bepaalde rol geduwd. Wel is er natuurlijk een duidelijke ontwikkeling in de samenleving die ook zijn weerslag heeft in de Kerk. Wat in de Kerk een rol speelt dat is dat die voor mensen zó belangrijk is dat in discussies hierover mensen heel sterk hun eigen opvattingen op de Kerk drukken.

Wat vind je de mooiste aspecten van het werk als diaken?
Het ‘leraar zijn’. Het faciliteren van het leren en het mensen met elkaar in gesprek laten gaan. Mensen zelf aan het woord laten. Het gesprek faciliteren is belangrijk, in plaats van de inhoud bepalen. Tijdens gesprekken komt er veel los en gebeuren er veel mooie dingen. Verder vind ik het doen van uitvaarten ook bijzonder. Dat zijn bij uitstek missionaire gelegenheden. Er komen daar ook mensen die normaal niet in de kerk komen. Het is een mogelijkheid om mensen kennis te laten maken met het geloof. Het geeft ook veel voldoening om mensen nabij te zijn en ervoor te zorgen dat zij op een goede manier afscheid kunnen nemen van hun geliefden.

Waar ben je het meest trots op?
Ik ben trots op Kerk aan de Vliet. Dat hebben we in korte tijd uit de grond gestampt en het is al negen jaar een mooi blad. Ik heb daar jaren met veel plezier aan gewerkt

Wat is lastig of moeilijk?
Je komt ook mensen tegen die je eigenlijk niet kunt helpen, bijvoorbeeld omdat ze met zichzelf in de knoop zitten. Het voelt machteloos, maar je kunt weinig anders doen dan die machteloosheid accepteren. Het helpt dat ik in staat ben om afstand te houden wanneer dat nodig is. Je hoopt dat er zijn ook het verschil maakt.

Hoe wil je herinnerd worden binnen onze parochie?
Daar heb ik me nooit mee bezig gehouden. Voor mij is het belangrijk wat ik zelf ervan vindt. Ik denk dat ik vooral in herinnering blijf als iemand die zijn eigen weg ging.

Wat ga je het meeste missen aan uw tijd in Voorburg, Leidschendam en Rijswijk?
Ik ga missen dat je samen met mensen dingen doet. Ik zal nauwelijks nog in de liturgie actief zijn. Preken zal er ook niet meer bij zijn, maar ik zal wel blijven schrijven.

Wat ga je nu doen?
Ik zit in het bestuur van de Stichting Straatpastoraat in Leiden. Verder wil ik de serie Geloof en wetenschap die ik hier in Voorburg gedaan heb, naar Leiden meenemen. In januari gaan we daar mee beginnen. Thuis ga ik nog wat meer koken, nu daar meer tijd voor komt.

Wat wil je nog meegeven aan de parochianen of aan uw collega’s in het pastoraal team?
Dienstbaarheid is niet alleen belangrijk voor een diaken, maar voor iedereen. Help en dien elkaar. Mijn vader had een kruidenierszaak. In zijn notitieboek had hij opgeschreven: ik had geen zaak, maar een dienstverlenend bedrijf. Dat bedoelde hij niet in de economische betekenis van het woord. Hij sprak ook met zijn klanten. Je kunt overal dienstbaar zijn.

Dit interview werd gehouden ter gelegenheid van mijn afscheid van de parochie HH. Maria en Jozef op 23 november 2025.