Barmhartigheid; Joh 20,19-31

Vandaag is de zondag van de goddelijke barmhartigheid. Gisteren was de uitvaart paus Franciscus. Barmhartigheid had een belangrijke plaats in zijn pontificaat. Zo was 2016 een buitengewoon heilig jaar: het Jaar van Barmhartigheid. Goed om eens uitvoerig stil staan bij het begrip barmhartigheid.

Barmhartigheid is een wezenlijk menselijke ervaring. Mensen worden geraakt door het lijden van anderen en komen daardoor in actie. Barmhartigheid en medelijden zijn direct met elkaar verbonden. Zonder medelijden is er geen barmhartigheid. Barmhartigheid is een vorm van liefde die voortkomt uit het geraakt zijn door de nood van de medemens. Bij barmhartigheid is er sprake van ongelijkheid: de sterke helpt de zwakke, de rijke helpt de arme en de gezonde helpt de zieke.

Onze maatschappij heeft nood aan barmhartigheid. Individualisme gaat samen met onverschilligheid ten opzichte van anderen. Zelfredzaamheid geldt niet alleen als een deugd, maar veel meer ook als een plicht. Kortom laat mij met rust, ik zoek het zelf wel uit, maar ook dop jij je eigen boontjes maar, je bent zelf verantwoordelijk voor je ellende. Paus Franciscus schrijft in de sociale encycliek ‘Fratelli tutti’ dat we steeds verder uit elkaar groeien. Het lijkt dat sommige mensen opgeofferd mogen worden ten gunste van een bevoorrechte groep om te kunnen doen wat ze wil. Uiteindelijk worden mensen niet langer gezien als een hoogste waarde die gerespecteerd en beschermd moet worden. (FT 15-18) Als tegengif tegen het hedendaagse denken, het neoliberalisme, het consumentisme, het marktdenken, de maakbaarheid, het individualisme en de zelfgerichtheid hebben we behoefte aan een beschaving van liefde met de barmhartigheid als een recht voor de zwakke.

Wij mensen hebben te maken met het kwaad in de wereld. Het kwaad kan ons van buitenaf overkomen. Het kwaad wordt ons ook aangedaan door medemensen. En niet op de laatste plaats zit het kwaad ook in onszelf. Zowel voor veroorzakers van het kwaad als voor de slachtoffers is barmhartigheid van levensbelang. Slachtoffers hebben hulp nodig om de noodsituatie weer te boven te komen of zoals bij een ongeneselijke ziekte deze uit te kunnen houden. Daders kunnen tot inkeer komen en om vergeving vragen. Voor hen is verzoening noodzakelijk om hun leven weer op de rails te krijgen. Denk aan hen die in de gevangenis hun straf uitzitten. Vandaag wijst Jezus erop dat wij elkaar kunnen vergeven.

Dit maakt barmhartigheid tot een mensenrecht. Zonder barmhartigheid is het menselijk bestaan onmogelijk. Zonder barmhartigheid is er geen gerechtigheid. Gods gerechtigheid is op de eerste plaats barmhartigheid. Gerechtigheid betekent ook dat daders recht hebben op verzoening. Dit betekent niet dat barmhartigheid een afdwingbaar recht is. Mensenrechten zijn op de eerste plaats een vorm van beschaving. Barmhartigheid is een vorm van liefde, zoals ook respect dat is. Liefde is niet afdwingbaar. Het vraagt dat wij ons als mensen verplichten anderen te respecteren en hun barmhartigheid te gunnen. Het gaat erom dat wijzelf barmhartig zijn.

Paus Franciscus schrijft in ‘Fratelli tutti’ over het voorbeeld van de barmhartige Samaritaan. Met zijn handelen heeft de barmhartige Samaritaan laten zien dat het bestaan van iedere mens met dat van anderen verbonden is. Bij zoveel pijn en zoveel wonden in de wereld is barmhartige Samaritaan zijn de enige uitweg. Bij al ons maatschappelijk handelen is de vraag aan de orde of we wel of niet omzien naar de slachtoffers. Elke dag staan we voor de keuze: zijn we goede Samaritanen of zijn we onverschillige reizigers die doorlopen. (FT 66-69)

Het gaat om de waardigheid van iedere mens. Iedere mens is door God geschapen, voor ieder is er de verlossing door Christus en allen zijn bestemd voor het heil. Bij mensen in nood wordt het recht op een menswaardig leven bedreigd. Hier helpt niet alleen gerechtigheid. Steeds is er de noodzaak tot het beoefenen van de barmhartigheid. Steeds zijn er situaties die vragen om werken van barmhartigheid. Het doen van barmhartigheid is voor elke mens een persoonlijke opdracht en daarnaast ook een gemeenschappelijke opdracht die gestalte kan krijgen in de Kerk, in maatschappelijke organisaties en in de politiek. Van daaruit gaat de aandacht naar het verbeteren van de gerechtigheid. Jezus roept ons op tot barmhartigheid: “Weest barmhartig, zoals uw Vader barmhartig is.” (Lc 6,36) Hij geeft ons het voorbeeld van de barmhartige Samaritaan (Lc 10,25-37) en Hij wijst ons op de bevrijdende werking van de barmhartigheid voor onszelf: “Zalig de barmhartigen, want zij zullen barmhartigheid ondervinden.” (Mt 5,7) Wij mogen voor onszelf vertrouwen op Gods barmhartigheid. Amen.